مبحث ششم مقررات ملی ساختمان (بار های وارد بر ساختمان)

مبحث ششم مقررات ملی ساختمان که مربوط به “بار های وارد بر ساختمان و سایر سازه ها” است، اولین بار در سال 1380 منتشر گردید و دو آیین نامه موجود در كشور را تحت عناوین: آیین نامه حداقل بار وارده بر ساختمان ها و ابنیه فنی – استاندارد شماره 519 سال 1379، و” آیین نامه طراحی ساختمان ها در برابر زلزله” استاندارد شماره 2800 سال 1378 را در برگرفت. ویرایش دوم این مبحث نیز در سال 1384 و در پی تغییرات گسترده در ویرایش سوم استاندارد 2800 انتشار یافت. جدید ترین ویرایش مبحث ششم مقررات ملی ساختمان (مبحث 6)، ویرایش چهارم آن است که مربوط به سال 1398 می باشد.

مبحث ششم مقررات ملی ساختمان (مبحث 6) دارای 11 فصل شامل انواع بار های وارد بر ساختمان و سایر سازه ها و 5 پیوست به شرح زیر است:

• فصل اول: کلیات
• فصل دوم: ترکیب بارها
• فصل سوم: بار مرده
• فصل چهارم: بار های خاک و فشار هیدرواستاتیکی
• فصل پنجم: بار زنده
• فصل ششم: بار سیل
• فصل هفتم: بار برف
• فصل هشتم: بار باران
• فصل نهم: بار یخ
• فصل دهم: بار باد
• فصل یازدهم: بار زلزله
• فصل دوازدهم: بار انفجار
• پیوست 1: طراحی ساختمان ها به روش عملکردی
• پیوست 2: جرم مخصوص مواد، جرم واحد حجم مصالح و …
• پیوست 3: بار زنده کف انبارهای اجناس
• پیوست 4: ضوابط تکمیلی محاسبه اثرات باد بر سازه ها
• پیوست 5: تقسیم بندی مناطق کشور برای بار برف

در فصل اول مبحث ششم مقررات ملی ساختمان (کلیات) به بیان تعاریف و الزامات کلی پرداخته شده است. از جمله مهم ترین مباحث مطرح شده در این فصل، ارائه جدولی جهت دسته بندی و تعیین میزان خطر پذیری ساختمان ها در برابر بار های سیل، باد، برف، زلزله و یخ می باشد.

ساختمان ها و سایر سازه ها با گروه خطر پذیری 1

ساختمان ها و سایر سازه هایی كه به عنوان تاسیسات ضروری طراحی می گردند و وقفه در بهره برداری از آنها به طور غیرمستقیم موجب افزایش تلفات و خسارات می شود مانند بیمارستان ها و درمانگاه ها، مراكز و تاسیسات آبرسانی، نیروگاه ها و تاسیسات برق رسانی، برج های مراقبت فرودگاه ها، مراكز مخابرات، رادیو و تلویزیون، تاسیسات انتظامی، مراكز كمک‌رسانی و به طور كلی تمام ساختمان هایی كه استفاده از آن ها در امداد و نجات موثر باشد.

ساختمان ها و سایر سازه ها و تاسیسات صنعتی كه خرابی آن ها موجب انتشار گسترده مواد سمی و مضر برای محیط زیست در كوتاه مدت یا دراز مدت خواهد گردید. هرگونه ساختمان یا تاسیساتی كه سازنده، پردازنده، فروشنده یا ترتیب دهنده مقادیری از مواد شیمیایی یا زباله های بسیار خطرناک با توجه به ضوابط قانونی موجود باشند كه انتشار این مواد منجر به خطری برای عموم شود، مشمول این گروه خطرپذیری می باشد.

سایر ساختمان ها و سیستم های سازه ای كه برای حفظ عملكرد ساختمان های گروه خطر پذیری 1 مورد نیاز می باشند.

ساختمان ها و سایر سازه ها با گروه خطر پذیری 2

ساختمان ها و سایر سازه هایی كه خرابی آنها منجر به تلفات جانی قابل توجه شود مانند مدارس، مساجد، استادیوم ها، سینما و تئاترها، سالن های اجتماعات، فروشگاه های بزرگ، پایانه های مسافری، یا هر فضای سرپوشیده ای كه محل تجمع بیش از 300 نفر زیر یکسقف باشد.

ساختمان ها و سایر سازه هایی كه جزو موارد گروه خطرپذیری 1 نمی باشند لكن خرابی آنها خسارت اقتصادی قابل توجهی داشته یا باعث از دست رفتن ثروت ملی می گردد. مانند موزه ها، كتابخانه ها و به طور كلی مراكزی كه در آن ها اسناد و مدارک ملی و یا آثار پر ارزش نگهداری می شود.

ساختمان ها و سایر سازه ها و تاسیسات صنعتی كه جزو موارد گروه خطر پذیری 1 نمی باشند لیكن خرابی آن ها موجب آلودگی محیط زیست و یا آتش سوزی وسیع می شود مانند پالایشگاه ها، مراكز گازرسانی، انبارهای سوخت و یا هرگونه ساختمان یا تاسیساتی كه سازنده، پردازنده، فروشنده یا ترتیب دهنده مقادیری از موادی مانند سوخت های خطرناک، مواد شیمیایی خطرناک، زباله های خطرناک و یا مواد منفجره باشند كه با توجه به ضوابط قانونی موجود، انتشار گسترده این مواد سمی و مضر منجر به خطری برای عموم نمی شود (مطابق بند 6-1-5-3 مبحث ششم).

ساختمان ها و سایر سازه ها با گروه خطر پذیری 3

كلیه ساختمان ها و سازه های مشمول در مبحث ششم مقررات ملی ساختمان كه جزو ساختمان های عنوان شده در سه گروه خطرپذیری دیگر نباشند مانند ساختمان های مسكونی، اداری و تجاری، هتل ها، پاركینگ های طبقاتی، انبارها، كارگاه ها، ساختمان های صنعتی و غیره.

ساختمان ها و سایر سازه ها با گروه خطر پذیری 4

ساختمان ها و سایر سازه هایی كه خرابی آن ها منجر به تلفات جانی و خسارات مالی نسبتاً كم خواهد شد مانند انبارهای كشاورزی و سالن های مرغداری. ساختمان ها و سایر سازه های موقتی كه مدت بهره برداری از آنها كمتر از دو سال است.

در فصل دوم (ترکیب بارها) بیان شده است که در طراحی سازه ها و ساختمان ها، احتمال همزمانی تأثیر بار های وارد به ساختمان و انواع سازه ها، باید به شرحی كه در این فصل ارائه شده و بر اساس روش طراحی مربوط به هر مصالح، در نظر گرفته شود. در این فصل به بیان ضرایب ترکیب بار در روش حالت های حدی (LRFD) برای ساختمان و سازه های فلزی و بتنی و همچنین روش تنش مجاز (ASD) و همچنین ترکیب بارها برای حوادث غیر عادی پرداخته شده است.

در فصل سوم (بار مرده) بیان شده است که بار های مرده عبارتند از وزن اجزای دائمی ساختمان ها مانند: تیر و ستون ها، دیوارها، كف ها، بام، سقف، راه پله، نازک كاری، پوشش ها و دیگر بخش های سهیم در اجزاء سازه ای و معماری. همچنین وزن تأسیسات و تجهیزات ثابت. (وزن جرثقیل ثابت نیز در ردیف این بارها محسوب می شود.) در ادامه این فصل به توضیح این موارد پرداخته شده است.

در فصل چهارم (بار های خاک و فشار هیدرواستاتیکی) به توضیح مختصر و کلی درباره فشار جانبی خاک و نیز فشار وارد بر کف شالوده یا پی پرداخته شده است و یک جدول برای محاسبه تقریبی فشار جانبی ارائه شده است. البته مطالب مطرح شده در این فصل به عنوان حداقل ضوابط جهت محاسبه بارهای خاک و فشار هیدرواستاتیكی در صورت عدم ارائه بار خاک در گزارش مكانیک خاک می باشد. علاوه بر ضوابط این فصل، ضوابط مندرج در مبحث هفتم مقررات ملّی ساختمان نیز باید رعایت گردد.

در فصل پنجم (بار زنده) بیان شده است که بار زنده باری غیر دائمی است كه در حین استفاده و یا بهره برداری از ساختمان و یا سایر سازه ها به آنها وارد می شود و شامل بار های حین ساخت و یا بار های محیطی مانند بار باد، بار برف، بار باران، بار زلزله، بار سیل و یا بار های مرده نمی شود. در ادامه این فصل به توضیح انواع بار های زنده، بار های زنده گسترده، نامناسب ترین وضعیت بارگذاری درباره بار های زنده گسترده، بار های زنده متمرکز و ارائه روابط و جداولی برای تعیین انواع بار های زنده پرداخته شده است.

در فصل ششم (بار سیل) به بیان الزامات و طراحی مربوط به بارهای ناشی از ایجاد سیل در مناطق سیل خیز پرداخته شده است.

در فصل هفتم (بار برف) به بیان تعاریف و روابط و جداول برای محاسبه بار برف پرداخته شده است و شامل این بخش ها می شود: بار برف زمین، بار برف بام، ضریب اهمیت، ضریب برف گیری، ضریب شرایط دمایی، ضریب شیب، بارگذاری جزئی، بارگذاری نامتوازن، انباشتگی برف در بام پایین تر، بالا آمدگی و دست انداز بام، برف لغزنده، سربار باران بر برف، ناپایداری برکه ای و بام های موجود.

در فصل هشتم (بار باران) به بیان تعریف باران طرح و تعیین بارهای ناشی باران آن با توجه به روابط، جداول و اشکال مشخصی پرداخته شده است. همچنین مباحثی درباره زهکشی بام و ناپایداری انباشتگی آب ارائه شده است.

در فصل نهم (بار یخ) روابطی با توجه به ضخامت یخ برای محاسبه بار یخ ارائه شده است. ضخامت طراحی یخ با توجه به ضخامت اسمی، ضریب اهمیت و ضریب ارتفاع به دست می آید که در این فصل به شرح آنها پرداخته شده است.

در فصل دهم (بار باد) بیان شده است که محاسبه فشار باد وارد بر سازه ها به دو روش استاتیکی و دینامیکی میسر است که روش استاتیکی در این فصل و روش دینامیکی در پیوست 4 مبحث ششم ارائه شده است.

در فصل یازدهم (بار زلزله)، هدف تعیین حداقل ضوابط و مقررات برای طرح و اجرای ساختمان ها در برابر اثرهای

ناشی از زلزله است.