زلزله چند ریشتری خطرناک است؟

به‌طور کلی زلزله‌هایی با بزرگی ۵.۵ ریشتر به بالا می‌توانند خطرناک باشند به‌ویژه اگر در نزدیکی مناطق مسکونی با عمق کم و در نواحی با بافت فرسوده رخ دهند. اما خطر واقعی زلزله تنها به عدد ریشتر محدود نمی‌شود. عواملی مانند عمق کانون فاصله از گسل نوع خاک منطقه کیفیت ساخت‌وسازها و تراکم جمعیت نیز در میزان خسارت نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. به‌عبارت دیگر یک زلزله ۶ ریشتری ممکن است در یک منطقه باعث لرزش سطحی شود اما همان زلزله در منطقه‌ای دیگر می‌تواند ویرانگر باشد.

در این مطلب شدت زلزله را به زبان ساده بررسی می‌کنیم انواع آن را می‌شناسیم و می‌فهمیم چه عواملی باعث می‌شوند یک زلزله به فاجعه‌ای تمام‌عیار تبدیل شود.

مقیاس ریشتر چیست و چگونه کار می‌کند؟

مقیاس ریشتر که به آن بزرگی لحظه‌ای زلزله نیز گفته می‌شود ابزاری برای اندازه‌گیری انرژی آزاد شده از کانون زلزله است. هر واحد افزایش در مقیاس ریشتر تقریباً معادل ۳۲ برابر افزایش انرژی آزادشده است. این بدان معناست که یک زلزله ۷ ریشتری بسیار قدرتمندتر از زلزله‌ای با بزرگی ۶ است.

عوامل موثر بر خطرناک بودن زلزله

حتی زلزله‌های متوسط هم در شرایط خاص می‌توانند فاجعه‌بار باشند. در ادامه به عواملی اشاره می‌کنیم که خطرناک بودن یا نبودن یک زلزله را تعیین می‌کنند:

1. عمق کانون زلزله

زلزله‌هایی که کانون آن‌ها در عمق کم (زیر ۱۰ کیلومتر) قرار دارد قدرت تخریب بسیار بیشتری نسبت به زلزله‌های عمیق دارند حتی اگر ریشتر آن‌ها کمتر باشد.

2. فاصله از منطقه پرجمعیت

هرچه زلزله به مناطق مسکونی و شهری نزدیک‌تر باشد احتمال آسیب و تلفات بالاتر می‌رود.

بیشتر بخوانید: تخریب ساختمان

3. نوع خاک و بستر زمین

خاک‌های نرم مثل خاک‌های آبرفتی یا ماسه‌ای لرزش بیشتری را به سطح منتقل می‌کنند و احتمال پدیده‌هایی مثل روان‌گرایی خاک را افزایش می‌دهند.

4. کیفیت ساخت و ساز

ساختمان‌هایی که براساس آیین‌نامه‌های لرزه‌ای ساخته شده‌اند معمولاً در برابر زلزله‌های شدید مقاومت بیشتری دارند. در مقابل خانه‌های فرسوده یا غیرمجاز به‌شدت آسیب‌پذیر هستند.

5. زمان وقوع زلزله

زلزله‌هایی که در شب رخ می‌دهند به‌دلیل حضور مردم در داخل ساختمان‌ها معمولاً تلفات انسانی بیشتری دارند.

بیشتر بخوانید: تاپ دان یا ساخت از بالا به پایین

مقایسه شدت زلزله با خسارت‌های واقعی

برای درک بهتر شدت زلزله نگاهی به چند نمونه تاریخی می‌اندازیم:

زلزله بم (1382): بزرگی ۶.۶ ریشتر با بیش از ۳۰ هزار کشته. علت اصلی: کیفیت پایین ساخت‌وسازها.

زلزله رودبار (1369): بزرگی ۷.۳ ریشتر بیش از ۳۵ هزار کشته. عمق کم و عدم آمادگی منطقه.

زلزله کرمانشاه (1396): بزرگی ۷.۳ ریشتر بیش از ۶۰۰ کشته. علی‌رغم بزرگی زیاد به‌دلیل ساخت‌وسازهای نسبی مدرن‌تر تلفات کمتر بود.

زلزله کوبه ژاپن (1995): بزرگی ۶.۹ ریشتر حدود ۶۴۰۰ کشته. علی‌رغم تکنولوژی بالا زلزله در شهر و زمان نامناسب اتفاق افتاد.

بیشتر بخوانید: نیلینگ یا میخ کوبی

آیا زلزله‌های کوچک هم می‌توانند خطرناک باشند؟

در حالت عادی زلزله‌های کمتر از ۵ ریشتر خطر جدی محسوب نمی‌شوند. با این حال:

• ممکن است به‌صورت پیش‌لرزه ظاهر شوند و نشانه‌ای از وقوع زلزله بزرگ‌تر باشند.
• در مناطق با ساختمان‌های فرسوده یا خاک نامناسب همین زلزله‌ها هم می‌توانند خطرساز باشند.

چه زلزله‌ای برای ساختمان‌ها خطرناک است؟

برای ساختمان‌های غیراستاندارد: زلزله‌های ۵ ریشتر به بالا می‌توانند ترک و خسارت وارد کنند.

برای ساختمان‌های استاندارد و مهندسی‌شده: معمولاً از ۷ ریشتر به بالا احتمال تخریب وجود دارد آن هم در صورتی که طراحی لرزه‌ای ضعیف باشد.

برای سازه‌های مقاوم‌سازی شده: معمولاً تا ۸ ریشتر هم امکان مقاومت وجود دارد.

بیشتر بخوانید: انکراژ یا مهارگذاری خاک چیست؟

زلزله چند ریشتری خطرناک برای خانه‌های معمولی است؟

بیشتر خانه‌های قدیمی غیراستاندارد یا بدون اسکلت معمولاً در برابر زلزله‌های ۵.۵ تا ۶ ریشتر نیز دچار ترک یا ریزش جزئی می‌شوند. اگر زلزله به ۷ ریشتر برسد خانه‌هایی که فاقد اسکلت مقاوم هستند احتمالاً به‌طور کامل تخریب می‌شوند.

راهکارهایی برای کاهش خطر زلزله

مقاوم‌سازی سازه‌ها: به‌ویژه در ساختمان‌های قدیمی افزودن دیوار برشی یا قاب مهاربندی می‌تواند مؤثر باشد.

رعایت آیین‌نامه 2800 در طراحی و اجرای ساختمان‌های جدید.

آموزش عمومی و فرهنگ‌سازی: مردم باید بدانند هنگام زلزله چه کاری انجام دهند.

نقشه‌برداری لرزه‌ای مناطق شهری: تا نوع خاک گسل‌ها و نقاط بحرانی شناسایی شوند.

استفاده از سیستم‌های هشدار سریع زلزله (در مناطق با فناوری بالا مانند ژاپن).

نتیجه گیری

زلزله چند ریشتری خطرناک است؟ پاسخ ساده‌اش این است: بیش از ۵.۵ ریشتر. اما واقعیت پیچیده‌تر است. زلزله‌ای با بزرگی ۶ ریشتر ممکن است در یک شهر منجر به ترک‌های جزئی شود و در شهری دیگر به فاجعه‌ای تمام‌عیار بدل شود.

در نهایت آنچه زلزله را خطرناک می‌کند تنها عدد ریشتر نیست بلکه ترکیب عوامل زمین‌شناسی شهرسازی مهندسی و آمادگی انسانی است. برای کاهش خطر راه‌حل در دست ماست: مقاوم‌سازی آموزش و آمادگی.

سوالات متداول

آیا زلزله‌های زیر ۵ ریشتر خطرناک هستند؟

در اغلب موارد زلزله‌های زیر ۵ ریشتر خطر جدی برای ساختمان‌ها ایجاد نمی‌کنند و بیشتر در حد لرزش قابل احساس یا حتی غیرقابل حس هستند. با این حال در مناطق با ساختمان‌های فرسوده یا ساخت‌وساز غیراصولی همین زلزله‌ها می‌توانند منجر به ترک دیوارها یا آسیب جزئی شوند.

۲. زلزله چند ریشتری باعث تخریب کامل ساختمان می‌شود؟

زلزله‌هایی با بزرگی ۷ ریشتر و بالاتر در صورت وقوع در مناطق پرجمعیت و روی خاک‌های نرم می‌توانند منجر به تخریب گسترده یا کامل ساختمان‌های غیراستاندارد شوند. حتی سازه‌های نسبتاً مقاوم هم ممکن است دچار آسیب‌های سازه‌ای جدی شوند.

۳. آیا خطرناک بودن زلزله فقط به ریشتر آن بستگی دارد؟

خیر. بزرگی زلزله (ریشتر) تنها یکی از عوامل تعیین‌کننده است. عواملی مانند عمق کانون فاصله از شهر نوع خاک کیفیت ساخت‌وساز و زمان وقوع نقش حیاتی در میزان خطر دارند. یک زلزله ۶ ریشتری کم‌عمق در نزدیکی شهر می‌تواند خطرناک‌تر از زلزله ۷ ریشتری عمیق در بیابان باشد.

۴. چه مناطقی در ایران بیشتر در معرض زلزله خطرناک هستند؟

شهرهایی مانند تهران تبریز کرمان کرمانشاه مشهد بم و سرپل ذهاب در نواحی زلزله‌خیز ایران قرار دارند و سابقه وقوع زلزله‌های شدید در این مناطق وجود دارد. در این شهرها باید به مقاوم‌سازی ساختمان‌ها توجه ویژه‌ای شود.

۵. آیا می‌توان زلزله را پیش‌بینی کرد؟

در حال حاضر هیچ روش دقیقی برای پیش‌بینی زمان و محل دقیق زلزله وجود ندارد. با این حال فناوری‌هایی مانند سیستم‌های هشدار زودهنگام می‌توانند چند ثانیه تا چند ده ثانیه قبل از رسیدن امواج اصلی زلزله هشدار دهند و زمان ارزشمندی برای واکنش فراهم کنند.