تا چه ارتفاعی نیاز به سازه نگهبان نیست؟

در پاسخ سریع به این سؤال باید گفت: در بسیاری از شرایطاگر عمق گود برداری کمتر از 1.2 متر باشد و زمین در شرایط پایدار و بدون تأثیرگذاری بر سازه‌های مجاور باشد. معمولاً نیازی به سازه نگهبان نیست. اما این عدد بسته به نوع خاک، موقعیت پروژه، شرایط آب‌وهوایی و آیین‌نامه‌های فنی می‌تواند تغییر کند. پس اگر به‌دنبال پاسخی دقیق، علمی و کاربردی برای این پرسش هستید پیشنهاد می‌کنیم تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.

سازه نگهبان چیست و چرا اهمیت دارد؟

سازه نگهبان یک سیستم موقت مهاربندی است که هنگام گودبرداری در پروژه‌های ساختمانی به‌منظور جلوگیری از ریزش دیواره‌ها و حفظ پایداری خاک اطراف گود استفاده می‌شود. در نبود این سیستم خطرات جدی مانند تخریب ساختمان ‌های مجاور، خطر جانی برای کارگران و خسارات مالی گسترده وجود دارد. پیشنهاد می‌کنم حتما مطلب  اچ اس ای چیست؟ مفاهیم و کاربرد HSE مطالعه کنید.

حداکثر عمق گودبرداری بدون نیاز به سازه نگهبان چقدر است؟

طبق آیین‌نامه‌های سازمان نظام مهندسی ایران و همچنین ضوابط بین‌المللی مانندموارد زیر مطرح می‌شود:

توجه: این مقادیر در صورتی معتبر هستند که هیچ سازه‌ای در نزدیکی لبه گود نباشد و آب‌های زیرزمینی در منطقه فعال نباشند.

بیشتر بخوانید: انکراژ یا مهارگذاری خاک چیست؟

تا چه ارتفاعی نیاز به سازه نگهبان نیست؟

در پاسخ سریع به این سؤال، معمولاً اگر عمق گودبرداری کمتر از ۱.۲ متر باشد و زمین پایدار بوده و ساختمان یا تأسیسات مجاور تحت تأثیر قرار نگیرند، نیازی به اجرای سازه نگهبان نیست. با این حال، این عدد بسته به نوع خاک، شرایط آب‌وهوایی، سطح آب زیرزمینی و ضوابط فنی ممکن است کمتر یا بیشتر شود. بنابراین همیشه بررسی دقیق توسط مهندس ناظر یا ژئوتکنیک توصیه می‌شود تا از ریزش و خطرات احتمالی جلوگیری شود.

عوامل مؤثر در تعیین نیاز به سازه نگهبان

برای تشخیص اینکه پروژه‌ای به سازه نگهبان نیاز دارد یا نه صرفاً عدد عمق کافی نیست. باید مجموعه‌ای از عوامل بررسی شود:

1. نوع خاک

• خاک‌های ریزشی (شنی، ماسه‌ای، خاک دستی) پایداری بسیار کمی دارند و حتی در عمق کم نیز احتمال ریزش وجود دارد. در مورد آزمایش خاک بیشتر بدانید.
• خاک‌های چسبنده (مانند خاک رس مرطوب) ممکن است ظاهراً پایدار باشند اما پس از بارندگی یا لرزش سریع فرو بریزند.

2. نزدیکی به سازه‌های اطراف

اگر ساختمان دیوار خیابان یا تأسیسات زیرزمینی در نزدیکی محل گودبرداری قرار داشته باشد، استفاده از سازه نگهبان الزامی است حتی در گودهای کم‌عمق.

3. شرایط آب‌وهوایی و سطح آب زیرزمینی

بالا بودن سطح آب زیرزمینی یا بارندگی‌های متوالی باعث کاهش پایداری خاک شده و لزوم استفاده از سازه نگهبان را افزایش می‌دهد.

4. مدت زمان باز بودن گود

اگر قرار است گودبرداری مدت طولانی باز بماند احتمال ریزش افزایش می‌یابد و وجود سازه نگهبان الزامی می‌شود.

سناریوهای رایج عدم نیاز به سازه نگهبان

در برخی پروژه‌های کوچک و کنترل‌شده استفاده از سازه نگهبان ممکن است حذف شود. مثال‌هایی از این موارد:

• گودبرداری برای مسیر لوله‌کشی آب یا برق در حیاط ویلاها، با عمق کمتر از 1.2 متر
• حفاری موقت در خاک‌های خشک و پایدار، دور از سازه‌های دیگر
• حفر چاله‌های فونداسیون منفرد در زمین‌های باز

اما حتی در این شرایط هم باید با مهندس ناظر مشورت شود.

عواقب نادیده گرفتن سازه نگهبان در پروژه

نادیده گرفتن ضرورت اجرای سازه نگهبان می‌تواند عواقب زیر را در پی داشته باشد:

• ریزش دیواره گود و دفن‌شدن کارگران یا ماشین‌آلات
• ترک‌خوردگی یا ریزش ساختمان‌های مجاور
• جریمه و توقف پروژه توسط شهرداری یا سازمان نظام مهندسی
• افزایش هزینه‌ها برای اصلاح ساختار تخریب‌شده
• مسئولیت حقوقی و کیفری در صورت وقوع حادثه

بیشتر بخوانید: پایدار سازی گود های عمیق

نکات مهم از آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های فنی

در آیین‌نامه‌ها و منابع (مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان و آیین‌نامه حفاظت کارگاه‌ها در مقابل خطرات ناشی از حفاری)، چند نکته مهم ذکر شده:

• گودبرداری‌هایی با عمق بیشتر از 1.2 متر باید با تایید مهندس ژئوتکنیک انجام شود.
• در تمام پروژه‌های شهری، استفاده از سازه نگهبان برای گودبرداری‌های بیش از 1 متر به‌صورت پیش‌فرض الزامی در نظر گرفته می‌شود.
• مهار گود در حریم شهری حتی با عمق کم (مثلاً 70 سانتی‌متر) نیز نیاز به بررسی پایداری دارد.

بیشتر بخوانید: نیلینگ یا میخ کوبی

آیا می‌توان به‌جای سازه نگهبان از شیب طبیعی استفاده کرد؟

در برخی شرایط می‌توان از شیب طبیعی دیواره‌ها (Slope Cut) به‌عنوان جایگزین سازه نگهبان استفاده کرد؛ به‌شرطی که:

• زمین دارای استحکام بالا باشد
• فضای کافی برای ایجاد شیب ملایم وجود داشته باشد
• بار اضافی مانند ماشین‌آلات یا سازه در لبه گود نباشد

شیب مجاز برای گودبرداری بسته به نوع خاک متفاوت است:

بیشتر بخوانید: ساخت از بالا به پایین

مرز مشخص نیاز یا عدم نیاز به سازه نگهبان

سخن پایانی

در پروژه‌های ساختمانی هیچ تصمیمی نباید بدون نظر کارشناسی و محاسبات مهندسی گرفته شود. اگرچه در برخی پروژه‌های کوچک شاید بتوان بدون سازه نگهبان اقدام به گودبرداری کرد. اما همیشه باید موضوع ایمنی، بهسازی خاک و جان افراد را در اولویت قرار داد. توصیه می‌کنیم در هر پروژهکوچک‌ترین گودبرداری‌هابا یک مهندس ژئوتکنیک یا ناظر با تجربه مشورت کنید تا از هزینه‌های پنهان و خسارات آینده جلوگیری شود.

سوالات متداول

1.آیا همیشه در گودبرداری‌های شهری به سازه نگهبان نیاز است؟

در اکثر پروژه‌های شهری به‌خصوص در مجاورت ساختمان‌ها یا خیابان‌ها، استفاده از سازه نگهبان الزامی است اگر عمق گود کمتر از 1.2 متر باشد. دلیل آن وجود بارهای جانبی، لرزش و احتمال ریزش خاک به دلیل شرایط غیرقابل پیش‌بینی است.

2.اگر عمق گود کمتر از ۱ متر باشد، می‌توان بدون سازه نگهبان کار کرد؟

• در شرایط خاص اما فقط زمانی که:
• نوع خاک پایدار باشد
• هیچ سازه‌ای اطراف گود وجود نداشته باشد
• گود مدت زمان کوتاهی باز بماند
• و تایید مهندس ناظر یا ژئوتکنیک دریافت شده باشد.

3.آیا استفاده از دیواره شیب‌دار می‌تواند جایگزین سازه نگهبان شود؟

در برخی پروژه‌های کم‌عمق و فضای باز بله در این روش دیواره‌های گود با شیب ایمن حفر می‌شوند تا فشار جانبی کاهش یابد. این روش نیاز به محاسبه زاویه شیب با توجه به نوع خاک دارد و باید فضای کافی در اطراف گود وجود داشته باشد.

4.آیا خاک دستی حتی در گودبرداری‌های کم‌عمق هم نیاز به سازه نگهبان دارد؟

خاک دستی معمولاً ناپایدار و ریزشی است و قابلیت نگهداری شیب طبیعی را ندارد. بنابراین حتی در عمق‌های کم نیز استفاده از سازه نگهبان توصیه می‌شود تا از ریزش جلوگیری شود.

5.اگر گودبرداری شبانه‌روزی انجام شود، باز هم نیاز به سازه نگهبان هست؟

حتی اگر عملیات سریع انجام شود باز هم خطر ریزش دیواره، آسیب به افراد و سازه‌های مجاور وجود دارد. ساخت و ساز اصولی به معنای رعایت ایمنی در همه شرایط است، نه صرفاً سرعت اجرا.