En
Arانواع پرت مصالح ساختمانی
پرت مصالح ساختمانی به مقدار مصالحی گفته میشود که در طول پروژه بدون استفاده مفید شده و به ضایعات تبدیل میشوند. پاسخ مستقیم به سؤال: انواع پرت مصالح ساختمانی شامل پرت فیزیکی مثل بتن، چوب، فلز، آجر، پلاستیک و پرت غیر فیزیکی مثل افت زمان، انرژی و هزینه است. علاوه بر این، پرت مصالح را میتوان از لحاظ قابل بازگشت یا غیرقابل بازگشت تقسیمبندی کرد. در بسیاری از پروژهها، پرت مصالح بین ۱۰ تا ۱۵٪ از کل مواد تحویلی پیشبینی میشود. در ادامه، انواع مهم پرت مصالح، درصدهای نمونه، دلایل، و راهکارهای کاهش آن توضیح داده میشود.
جدول برخی مصالح و درصد پرت معمول مجاز
| مصالح ساختمانی | درصد پرت معمول مجاز / رایج | قابل بازگشت یا غیرقابل بازگشت |
|---|---|---|
| بتن | ۲–۵٪ | بیشتر فیزیکی، معمولاً غیرقابل بازگشت |
| فولاد آرماتور | ۳–۷٪ | فیزیکی، غالباً قابل بازگشت |
| بلوک و آجر بنایی | ۵–۱۰٪ | فیزیکی، بخشی قابل بازگشت |
| چوب / قالب بندی | ۱۰–۱۵٪ | قابل بازگشت بیشتر |
| شن، ماسه | ۷–۱۰٪ | فیزیکی، معمولاً غیرقابل بازگشت پس از مصرف |
| عایق حرارتی | ۳–۶٪ | فیزیکی، بعضی قابل بازیافت |
| کاشی و سرامیک | ۵–۱۰٪ | فیزیکی، قابل بازیافت یا استفاده مجدد محدود |
| رنگ و پوششها | ۵–۸٪ | شامل ضایعات فیزیکی و شیمیایی |
پرت فیزیکی مصالح ساختمانی چیست؟
پرت فیزیکی به بخشی از مصالح گفته میشود که به صورت مادی مصرف نشده، یا در برش، حملونقل، نگهداری، تولید، یا اجرا به ضایعه تبدیل میشود. مصالحی مانند بتن، چوب، آجر، فلز، پلاستیک، شن و ماسه ممکن است فیزیکی پرت شوند.
بتن و ملاتها: بتن غالباً در فرآیند حمل و ریختن و یا آماده سازی قالب، مقداری اضافی سفارش داده میشود؛ بتنی که بیش از نیاز است؛ برش اشتباه؛ ریزش در محل اجرا. به طور معمول پرت بتن بین ۲ تا ۵٪ است.
فولاد و فلزات ساختمانی: آرماتورها، تیرچهها، پروفیلها معمولاً در برش، کوپ کردن یا شکلدهی مقداری پرت دارند. درصد پرت فولاد بین ۳ تا ۷٪ ذکر شده است.
چوب، قالب بندی، قالب موقت: قالب بندی چوبی ممکن است شکستگی، برش اشتباه یا مرطوب شدن داشته باشد؛ قالبها ممکن است مصرف شده و دور ریخته شوند. درصد پرت چوب کارگاهی در برخی پروژهها به ۱۰–۱۵٪ میرسد.
آجر، بلوک، مصالح بنایی سبک و سنگین: اشتباه در محاسبه، خرید اضافی برای ایمنی، شکست در کاربری یا خراشیدگی. پرت بین ۵–۱۰٪ معمول است.
عایقها، سرامیک، کاشی، پوششها: قطعات اضافی، شکست در نصب، شکستن در حمل و نقل. برای کاشی و پوششها پرت معمول بین ۵ تا ۱۰٪ ذکر شده است.
بیشتر بخوانید: تخریب ساختمان تهران
پرت غیر فیزیکی مصالح ساختمانی چیست؟
پرت غیر فیزیکی شامل مواردی است که مصالح مادی از نظر فیزیکی پرت نشدهاند اما منابع پروژه مثل زمان، انرژی، هزینه یا نیروی انسانی تلف شدهاند.
اتلاف زمان: تأخیر در هماهنگی بین تأمین مصالح، اجرا و آمادهسازی ممکن است باعث شود مصالح آماده مصرف بمانند و کیفیتشان کاهش یابد یا لازم باشد دوباره آماده سازی شوند.
اتلاف انرژی و سوخت: حمل و نقل اضافی، نگهداری نامناسب (مثلاً مصالح حساس به رطوبت) منجر به استفاده اضافی از انرژی یا وسایل گرمایشی/خشککننده یا سرمایش میشود.
هزینههای اضافی: خرید مصالح اضافی برای پیشبینی پرت، هزینه دپو، نگهداری و انبارداری، هزینه برشهای اضافی یا جریمه قراردادها.
بیشتر بخوانید: دلیل ترک خوردن دیوار خانه
پرت قابل بازگشت و پرت غیرقابل بازگشت + تقسیمبندی
یکی از تقسیمبندیهای مهم پرت مصالح، تفکیک بین قابل بازگشت و غیرقابل بازگشت است. این قسمت به قراردادها، تجزیه بها، هزینه تمامشده پروژهها مرتبط است.
پرت غیرقابل بازگشت: بخش از مصالح که هیچ کاربردی ندارد، از بین میرود و نمیتوان آن را بازیافت یا در پروژههای دیگر استفاده کرد؛ مثلاً بتن خرد شده ریز، برشهای غیرقابل استفاده، زبالههای کوتاهشده فلزات که ذوب یا فروش ندارند.
پرت قابل بازگشت: بخشهایی که باقی میمانند اما میتوانند در پروژههای دیگر مورد استفاده قرار گیرند یا به عنوان ضایعات فروخته شوند؛ مثلاً پولکیها، لبهها، برشهای فلز یا الوار سالم، قالبها پس از تعمیر و استفاده مجدد.
درصد پرت مصالح ساختمانی؛ آمارها و نمونهها
برای اینکه بهتر بدانید چه مقدار پرت مصالح در پروژهها رایج است، به برخی آمارها توجه کنید:
مطالعات نشان میدهد ۱۰-۱۵٪ مصالح تحویلی به یک کارگاه متوسط میتواند به پرت مبدل شود.
در پروژههای ساختمانی، کاهش پسماند و پرت مصالح تا ۱ تا ۱۰٪ هزینهها قابل صرفهجویی است.
ترکیب پسماند مواد ساختمانی در ایالات متحده: بتن، شن و ماسه، سنگریزه بیش از ۵۴٪ از کل پسماند فیزیکی را تشکیل میدهند؛ چوب بیش از ۱۵٪؛ آجر، گچ و پلاستیک بخشی دیگر.
بیشتر بخوانید: عرصه و اعیان چیست؟
دلایل ایجاد پرت مصالح ساختمانی
بدون شناخت دقیق دلایل پرت مصالح، نمیتوان راهحل اثرگذار ارائه داد. اینجا مهمترین دلایل:
برش اشتباه یا طراحی غیر اجرایی
وقتی نقشهها دقیق و اجرایی نباشند، مصالح به شکلهایی برش میخورند که بعداً قابل استفاده نیستند. طراحی که با شرایط کارگاه، موقعیت جغرافیایی، ارتفاع و قابلیتهای حملونقل سازگار نیست، پرت را زیاد میکند.حمل و انبارداری نامناسب
مصالحی مانند چوب یا سرامیک یا گچ به دلیل انبارداری خارج از پوشش، تماس با رطوبت یا ضربه، صدمه میبینند.خرید مازاد برای ایمنی
پیمانکاران به منظور جلوگیری از کمبود مصالح، مقدار مازاد خریداری میکنند؛ بخشی از آن مصرف نمیشود و تبدیل به پرت خواهد شد.تغییرات طراحی در حین کار
وقتی کارفرما یا مهندس طراح در حین اجرا تغییر دهد، مصالحی که قبلاً تأمین شدهاند ممکن است مناسب نباشند.کارگری یا اجرای غیرحرفهای
اشتباهات انسانی در برش، نصب، پرچ یا مکانیابی باعث پرت میشوند.ضوابط قرارداد و اجرا که پرت را تصریح نکردهاند
اگر قرارداد بهخوبی پرت مصالح را پیشبینی نکند، پیمانکار ممکن است در اعمال کنترل بر پرت اهمال کند.
بیشتر بخوانید: کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری چیست؟
راهکارهای کاهش پرت مصالح تا ۱۰-۱۵٪
این راهکارها عملی و قابل اجرا در پروژههای عمرانی و ساختمانی است.
برنامهریزی دقیق قبل از اجرا
متره و برآورد دقیق مصالح، با در نظر گرفتن پرت معمول پروژه، ولی نه اضافی. استفاده از سیدیبِی و تخمین پرت بر اساس مصالح خاص پروژه.طراحی اجرایی و بهینهشده
طراحی معماری و سازهای که برشهای غیرضروری را کم کند؛ انتخاب اندازههای استاندارد مصالح (به طور مثال استفاده از مصالحی که طول و عرض استاندارد دارد برای کاهش برش اضافی).کنترل کیفیت حمل و انبارداری
استفاده از بستهبندی مناسب، نگهداری در مکانی خشک، جلوگیری از ضربه و شرایط جوی مضر؛ چیدمان اصولی مصالح در انبار.استفاده مجدد و بازیافت مواد قابل بازگشت
مانند برشهای چوب، پولکیها، لبه فلزات که سالماند؛ مصالح بازیافتی را در پروژههای دیگر یا به فروش رساندن؛ مثلاً بتن خردشده برای پر کردن بخشهایی غیرسازنده.آموزش نیروی انسانی و نظارت دقیق اجرا
کارگران و مهندسان اجرا باید با اهمیت پرت مصالح آشنا باشند؛ نظارت مستمر در برش، نصب و اجرا؛ استفاده از خطوط برش دقیق و ابزار مناسب.قراردادها و آنالیز بها با بندهایی برای کنترل پرت
قراردادی ببندید که درصد پرت قابل قبول و نحوه محاسبه آن را تصریح کند؛ تفاوت بین پرت قابل بازگشت و غیرقابل بازگشت را مشخص کند؛ بهای مصالح پرت شده را در صورتبندی لحاظ نماید.
مثال محاسبه درصد پرت مصالح در یک پروژه
برای روشن شدن، فرض کنید پروژهای دارید با مصالح زیر:
بتن تحویلی: ۱۰۰ تن
انتظار میرود پرت بتن بین ۳٪ باشد → پرت = ۳ تن
فولاد، آرماتور تحویلی: ۱۰ تن، پرت فولاد فرضی ۵٪ → پرت = ۰٫۵ تن
چوب قالب بندی تحویلی: ۵ تن، پرت چوب حدود ۱۲٪ → پرت = ۰٫۶ تن
پس مجموع پرت مصالح = ۳ + ۰٫۵ + ۰٫۶ = ۴٫۱ تن از مجموع ۱۱۵ تن تحویلی. یعنی حدود ۳٫۵٪ پرت کل. اگر کنترل بهتر داشته باشید و درصدهای پرت را به حدود حداقل ممکن (بتن ۲٪، فولاد ۳٪، چوب ۱۰٪) برسانید، پرت کل ممکن است به ۲٫۵٪ برسد. این اختلاف کوچک در پروژههای بزرگ به صرفهجویی قابل توجه منجر میشود.
بیشتر بخوانید: گودبرداری کنار ساختمان قدیمی
نمونهای از تجزیه انواع پرت مصالح ساختمانی (مثال ۱۵ نوع پرتی)
در برخی فهرستها، پرت مصالح بر اساس نوع ماده به این صورت تقسیمبندی شده که بتوان مدیریت بهتری داشت:
بتن
شن و ماسه
فولاد (آرماتور، پروفیل، تیر)
آجر و بلوک
چوب و قالب بندی
سرامیک و کاشی
عایق حرارتی
پوششهای رنگی و ضدآبکننده
پلاستیکها و لولهپروفیلها
شیشه
گچ و سقف کاذب
مصالح تزیینی و سنگواره
مواد شیمیایی نگهدارنده و ضدحریق
مصالح حمل-ونقل (پالت، بستهبندی)
مصالح اینرسی و خاکریزی اضافی
برای هر یک از این موارد، باید درصد پرت مخصوص آن ماده و راهکار کاهش آن تعریف شود.
نتیجهگیری
پرت مصالح ساختمانی، چه فیزیکی چه غیر فیزیکی، بخشی از هزینههای مخفی پروژهها را تشکیل میدهد و میتواند بین ۱۰ تا ۱۵٪ از مصالح تحویلی را شامل شود. اما با برنامهریزی دقیق، طراحی اجرایی بهینه، کنترل کیفیت حمل-ونقل و انبار، استفاده از مواد قابل بازگشت و آموزش نیروی انسانی میتوان این درصد را به حداقل رساند. تشخیص دقیق انواع پرت، محاسبه درصد مجاز، و درج آن در قراردادها کلید اصلی برای کاهش هزینه و افزایش بهرهوری است. اهمیت این موضوع در پروژههای بزرگ عمرانی از نظر مالی، زیستمحیطی و کیفیت ساخت غیرقابل چشمپوشی است.
سؤالات متداول
پرت مصالح چقدر طبیعی است؟ آیا الزاماً باید تلاش کنیم تا صفر شود؟
پرت مصالح در پروژههای ساختمانی طبیعی است؛ درصدی از مصالح همیشه در برش، حمل، نصب یا اجرا از بین میرود یا استفاده نمیشود. اما تلاش برای رساندن پرت به نزدیک صفر معمولاً اقتصادی نیست؛ هزینه کاهش پرت بیشتر از صرفهجویی ناشی از آن باشد. هدف این است که پرت را در محدوده مطلوب (مثلاً ۲-۵٪ برای بتن، ۵-۱۰٪ برای مصالح بنایی و ۱۰-۱۵٪ برای چوب قالببندی) نگه داریم و از پرت غیرضروری جلوگیری کنیم.
چگونه در قراردادها سهم پرت مصالح را تعیین کنیم؟
برای تعیین سهم پرت، باید ابتدا برآورد دقیق مصالح برای کارایی صورت گیرد، سپس در قرارداد درصدی مجاز برای هر نوع مصالح مشخص شود. باید تفاوت بین پرت قابل بازگشت و غیرقابل بازگشت روشن گردد. در برخی پروژهها برای مصالحی مانند فولاد یا قالبهای چوبی، قسمت قابل بازگشت را پیمانکار میفروشد یا در پروژه بعدی استفاده میکند؛ بنابراین قرارداد باید نحوه محاسبه، مسئولیت نگهداری و ارزش مصالح بازگشت را در نظر گیرد.
آیا صرفاً کاهش پرت مادی کافی است؟ یا باید پرت غیرمادی را هم کم کنیم؟
کاهش پرت مادی مهم است چون مستقیم هزینه مواد را کاهش میدهد و ضرر مالی و زیستمحیطی را کم میکند. اما پرت غیرمادی — مثل اتلاف زمان، هزینه اضافی برای نگهداری، انرژی تلف شده — نیز اثر زیادی دارند. مدیریت پروژه مؤثر باید هر دو نوع پرت را مد نظر داشته باشد. برنامهریزی زمانی، استفاده بهینه از منابع انسانی و انرژی، و انبارداری مناسب از مواردی هستند که پرت غیرمادی را کاهش میدهند.
کدام مصالح بیشترین پرت را دارند و چرا؟
چوب قالببندی معمولاً یکی از مصالحی است که پرت بالایی دارد (۱۰-۱۵٪ مثال رایج)، زیرا قالبها ممکن است شکستگی داشته، نیاز به برش و تراش داشته باشند، و برخی قسمتها کوچک و غیر قابل استفاده باشند. آجر و بلوک نیز به دلیل شکست در نصب، خراشیدگی و برش اضافی پرت دارند. پوششها و سرامیک به خاطر شکستگی، حمل و نقل نامناسب و نصب اشتباه پرت قابل توجه دارند.
آیا تکنولوژی یا رویکرد خاصی در کاهش پرت مصالح جدید وجود دارد؟
روشهایی مانند برش CNC یا دقیق، مصالح پیشساخته (prefabrication)، طراحی با نرمافزارهای BIM برای کاهش برش غیرضروری، مصالح با طول و عرض استاندارد، مصالح هوشمند مقاوم در برابر رطوبت یا حملونقل، بازیافت و استفاده مجدد مصالح، و استفاده از مصالح جایگزین سبکتر یا قابل انطباق بیشتر. این رویکردها معمولاً سرمایه اولیه بیشتری میخواهند اما در پروژههای متوسط تا بزرگ صرفهجویی بلندمدت زیادی دارند.
منابع
دیدگاهتان را بنویسید